NY NORDISK LITTERATUR

Uro – ei historie om Norges framtid

Boken tar for seg de grunnleggende verdiene som splitter og forsoner mennesker. Les utdrag her.

Bård Vegar Solhjell. Foto: Marius Nyheim Kristoffersen
Bård Vegar Solhjell. Foto: Marius Nyheim Kristoffersen

Hvem

Bård Vegar Solhjell (f. 1971), SV-nestleder og stortingsrepresentant.

Hva

I en tid preget av Trump, Erdogan og Putin som autoritære presidenter, setter Solhjell ord på den uroen mange kjenner for framtiden. Solhjell ser 80 år tilbake i tid, mot bestefaren Kaare som satt i tysk fangenskap under krigen. Samtidig prøver han å se 80 år fremover i tid, og det med en uro i magen.

Hvorfor

Solhjell trekker paralleller til mellomkrigstida, og bestefarens dramatiske historie, ved å skissere løsninger for fremtiden. Samtidig som han trekker linjer mellom økonomi, migrasjon og verdispørsmål til en forstålig helhet, og viser hvordan Norge kan gå tøffere år i møte.

Det vi er

Det finst ikkje ei historie om eit land, det finst mange. Dei er ulike, konkurrerande, skiftande. Kvart menneske har si historie om kven vi er. Vi er også noko saman. Det finst noko vi kan peike på, bli samde om og sjå klårare enn andre ting. Det er noko vi faktisk er. Vi har noko verdifullt vi har skapt saman: ein høg tillit til kvarandre.

Små døme på tillit opplever vi alle, stadig vekk. I heile 2016, medan eg arbeidde med denne boka, gjekk eg likevel rundt med ein tanke i bakhovudet. Eg skulle finne eit kroneksempel på tillit frå dagleglivet mitt i Norge. Ei fin hending, like vakker som instruktiv, for å illustrere kva den høge tilliten mellom menneske i Norge kan vere i praksis.

Endeleg skjedde det. Ein sein novemberkveld i 2016 kom eg inn i ein kiosk, svolten og sliten. Eg hadde aldri vore der før, var langt frå heimen min. Tok bagettar, snacks, vatn og brus til familien og meg sjølv. Gjekk til kassa, greip mot lomma for å finne fram pengar – som eg mangla. Oppgjeven over meg sjølv mumla eg fram eit «orsak» og gjorde mine til å gå mot døra. «Du kan ta med varene og kome tilbake i morgon», sa han bak disken, ein eldre mann av pakistansk eller indisk opphav som snakka gebrokkent. Eg såg på han. Det er ikkje sånt folk bak ein disk seier, liksom. «Er du sikker», spurde eg, «eg kan jo gå og ta ut pengar?» Han såg på meg, smilte så vidt og liksom vifta det vekk. «Gå du. Ta med ti pund i morgon.»

Det skulle skje i ei lita norsk bygd, hadde eg sett for meg. Det var det som passa inn i historia mi. Men det skjedde midt i London sentrum dit eg kom utan å ha veksla pengar. Eg kunne ha spasert ut av kiosken, tilbake til hotellet mitt og aldri kome tilbake. Det hadde vore så enkelt! Men eg gjorde ikkje det. Eg gjekk tilbake morgonen etter og betalte, og spurte samstundes om det eg hadde tenkt og tenkt på kvelden før: «Kvifor?» Med svaret sitt illustrerte kioskeigaren kva tillit er. «Klokka var jo nesten 11 om kvelden, og det er langt til ein minibank», svarte han. Han sa ikkje at eg såg tillitvekkande ut, eller at han har erfart at det er meir å tene på det enn å la vere. Han hadde ikkje tenkt på kva som var smart for han, men kva som var bra for meg.

Det var tillit. Den finst heldigvis overalt.

Sjølv om det var i ein britisk storby eg møtte den tillitsfulle kioskeigaren, viser samfunnsforskarane sine undersøkingar at tilliten er særleg sterk i Norge og Norden. Vi er færre som trur at folk flest vil prøve å utnytte deg, eller behandle deg urettvist. Systematiske undersøkingar viser at vi jamt over har høgare tillit folk vi ikkje kjenner, og til myndigheitene, enn folk i andre land har.

Tilliten mellom oss blir større når vi har ei sterk samhøyrsle. Vi må kjenne det som om vi er i same båt – eller på same lag, om du vil. Å vere på lag betyr ikkje å vere samd om alt, eller å vere like. Tvert om, menneska på eit lag utfyller kvarandre. Dei har ofte ein sterk indre konkurranse, og gjerne skarp usemje. Men eit godt fungerande lag har meir som bind dei saman enn som splittar det. Lagkameratar har det dei svenske tillitsforskarane Uslaner og Rothstein kallar eit opplevd skjebnefellesskap («sense of shared fate»).1

Eit slikt fellesskap er ikkje ein naturtilstand. Det er skapt, så godt og grundig at det kjennest naturleg. Det er skapt gjennom det at vi har noko felles: språk, historie, lover. Men også ved at vi har bygd ned kløftene mellom kvarandre. Kløftene mellom nord og sør, aust og vest, bonde og arbeidar, pietist og ateist, fattig og rik, bokmålskrivande og nynorskskrivande, mann og kvinne.

Dei organiserte fellesskapa vi kjenner frå tusenåra før vår tid, var utan unntak organiserte i strengt definerte hierarki. I heile menneskehistoria har vi kategorisert kvarandre og sett oss som grupper. Mann og kvinne. Herskar og slave. Ulike klanar, rasar og yrkesgrupper. Vi har bygd institusjonane våre på at nokre få hadde politisk, økonomisk og kulturell makt over det store fleirtalet. Er det slik som enkelte hevdar, at kvart komplekst menneskeleg samfunn må bygge på hierarki og urettvis diskriminering?2

Vel, ingen storsamfunn er blitt klasselause eller har fjerna diskriminering heilt. Kanskje skjer det heller aldri. Men eg vil snarare skildre utviklinga i Europa dei siste hundreåra som historia om at vi bygger ned slike kløfter, og lagar styreformer og institusjonar som inkluderer fleire og skaper meir likeverd. Det Daron Acemoglu og James A. Robinson kallar «inclusive institutions», eller inkluderande institusjonar, i boka Why nations fail3.

Dei argumenterer for at institusjonar er den sentrale forklåringa på kor vellukka – og utvikla – nasjonar er. Historisk har stort sett alle institusjonelle ordningar vore utbyttande (exctractive), det vil seie at dei er økonomiske og politiske innretningar som tener nokre få framfor dei mange. Land og regionar som bryt ut av det, legg grunnlaget for ein heilt anna framgang. Økonomiske institusjonar som privat eigedomsrett, ein fungerande marknad og utdanning for alle inkluderer folk i økonomien, og gjer det mogeleg for dei å skaffe seg arbeid eller starte ei bedrift. Det er avgjerande for at «velferdsmotorane» teknologi og produktivitet skal starte opp. Men desse økonomiske institusjonane fungerer ikkje utan ein sterk stat som kan sikre innbyggarane ein rettsstat, utdanning, infrastruktur og alt anna som skal til for at ein moderne økonomi skal vekse. Politisk inkluderande institusjonar må til for å spreie makta mellom lover og institusjonar, og såleis hindre at ein liten elite tilpassar dei til sine eigne interesser.

Den moderne nasjonalstaten skapte eit institusjonelt rammeverk for denne prosessen. Innanfor nasjonalstaten kunne ein etablere normer og lover som bygde ned kløftene mellom religiøse, kulturelle og språklege grupper. Like viktig var det å ha forteljingar som styrkte fellesskapskjensla og identiteten innanfor ramma av staten. Etter kvart vart det også viktig å bygge ned dei økonomiske kløftene og bygge opp institusjonar som inkluderte breie grupper i det økonomiske fellesskapet, ikkje minst etter at arbeidarrørsla vart sterk. Rune Slagstad har sett på norgeshistoria med eit liknande blikk, som historia om at vi bygde nasjonen gjennom inkluderande institusjonar.4

I Norge er desse kløftene bygde sterkare ned enn i mange andre land. Det store fellesskapet står sterkare, og dei konfliktfylte ulikskapane er mindre. Dei kulturelle, religiøse og språklege skilja har over lang tid vore mindre enn i nesten alle andre europeiske land. Vi snakkar eitt språk, og dei to skriftspråka er svært like. Ein religion har vore totalt dominerande over andre. Dei kulturelle skilja var større i Norge tilbake på 1800-talet, men også desse skilja er systematisk bygde ned. Kulturelle og geografiske skilje er i dag knapt noka kjelde til splid, berre ei kjelde til identitet og vennskapleg kniving. Den økonomiske likskapen er større enn i dei fleste andre land. Det har dels historiske årsaker, men er også eit resultat av at skilnadene vart bygde ned i det meste av det førre hundreåret. Samstundes er staten og dei statlege institusjonane gjennomgåande sterke.

Summen av dette – ei kjensle av samhøyrsle, små forskjellar og sterke institusjonar – er at vi har uvanleg høg tillit til menneske vi ikkje kjenner. Vi stoler på myndigheitene, og på ukjende menneske, med alle dei føremonene det gjev for sosial interaksjon, økonomisk omstilling og fellesskapskjensle. Norge er rett og slett eit sterkt nasjonalt fellesskap.

Og med tilsvarande lite fridom for enkeltmennesket, tenker du kanskje.

Men det er feil. Vi er eit sterkt nasjonalt fellesskap der fridom for individet står særleg sterkt.

Individets tid

Norden er ein særleg individualistisk del av verda. Landet vårt Norge er snarare individualismens høgborg enn den siste sovjetstaten. Tenk gjennom det. Knapt nokon stad i verda er sjansen for å realisere seg sjølv, bestemme over sitt eige liv, større. Enkeltmennesket sine rettar overfor kollektiva står sterkare på vår vesle skandinaviske halvøy enn dei fleste andre stader. Trur du meg ikkje?

Kvar i verda er det lettast å tene raske pengar på lovleg vis, å bli rik utan at du er det frå før? Det er ikkje i USA, som du kanskje tenkte, men i Skandinavia. Ingen land i verda har fleire rike per innbyggar enn Norge og Sverige.5 Hovudgrunnen er at vi har verdas høgste sosiale mobilitet. Kanskje du meiner at fri sex og val av partnar er viktigare? Sverige, Finland og Danmark er på toppen av den europeiske statistikken for skilsmisse. Nordiske land er heilt i toppen av statistikken når det gjeld tilfeldig sex. Kvar er du minst bunden av tradisjonelle normer, til dømes religiøst baserte reglar? Igjen, få land i verda er så sekulariserte som dei nordiske, i den betydninga at religionen ikkje dominerer liva våre og dei vala vi gjer.6 Vi har også friare normer for korleis barn skal oppføre seg og vere enn dei fleste andre kulturar, og ungdom flyttar tidlegare heimanfrå. Den sterke vektlegginga av individet finn du også att i lovverket vårt, med sterkt vern av enkeltindividet som barn, elev, arbeidstakar, velferdsmottakar og deltakar i demokratiet.

Men for all del, dette er ikkje individualisme som i «laissez-faire» – ein økonomi og eit samfunn utan innblanding frå styresmaktene. «La det skure», tyder dette franske omgrepet direkte omsett til norsk, og det har sitt opphav i ein økonomisk filosofi mot statleg innblanding: La folk frå produsere det dei vil, la handelen få passere grensene, fri konkurranse! Den nordiske individualismen er motsett. Her skal staten passe på individet sine rettar, og dessutan legge til rette for likeverdig fridom for alle.

Denne idétradisjonen har sitt historiske opphav i opplysningstida. Meir enn noka anna tid var denne perioden (ca. 1650–1800) ei langvarig og sakte frigjering frå grepet som tradisjonelle autoritetar hadde om samfunnet. Grunntanken til opplysningstidas filosofar var at vi menneske sjølve kan finne ut av rett og gale. Vi kan ved hjelp av kunnskap og innsikt tenke oss fram til svar. Det inneber 1) at vår eiga fornuft, ikkje nedarva førestillingar eller truer, er grunnlaget for å ta stilling til spørsmåla som vedkjem oss, og 2) at våre eigne undersøkingar – vitskapen – kan gje oss den best tilgjengelige kunnskapen som grunnlag for desse vala. Denne filosofien sette altså individet i sentrum på ein radikalt ny måte – gav oss menneska hovudrolla i vår eiga historie, i staden for Gud.

Vegen frå å sette mennesket i sentrum til å konkludere at alle menneske sine meiningar og behov var like viktige, var kort. Det var ein revolusjonær idé i ei verd styrt av sosiale hierarki. I boka A Revolution of the Mind skildrar Jonathan Israel korleis dei mest radikale opplysningsfilosofane vann støtte for dette tankesettet: «Dette var fordi hos Spinoza, Bayle og den løynde filosofiske litteraturen i tidleg opplysningstid blei moralsk og sosial teori basert på prinsippet om at lukke for kvar einskild, og dermed òg verdslege interesse, må bli sett på som likeverdige7 Dersom vår evne til tenking er likeverdig, og alle difor bør få ytre seg og delta i styret, kan vel heller ikkje nedarva, materielle privilegium forsvarast?

Dette er det felles intellektuelle grunnlaget for politisk fridom og økonomisk likskap som sprengde seg fram utover 1800- og 1900-talet. Men dei to tankesetta, fridom og likskap, blir i dag gjerne oppfatta som i motstrid til kvarandre. Ikkje så rart kanskje. Historisk var staten alliert med tradisjonelle fellesskap – som adelen, det mannsdominerte samfunnet, religionen – for å bevare den tradisjonelle samfunnsordenen. Fellesskapa var ofte hindringar for at den enkelte skulle kunne gjere sine eigne val, følgje eigne interesser og lyster. Sjå ein augneblink for deg verda slik ho ser ut i ein roman av Jane Austen, eller i Amtmandens Døttre av Camilla Collett. Etablerte normer avgrensa rommet til mennesket: Kvinner måtte ikkje spele ut kjenslene sine. Familien forventa at ein son skulle ta over garden. Religionen la sterke band på korleis den enkelte skulle oppføre seg. Og staten og offentlege lover og normer stod vakt rundt den gamle ordenen.

Opplysningstidas individualisme var eit opprør mot tradisjonelle fellesskap og normer som heldt menneske nede. Det var samstundes kimen til ein annan type fellesskap: det moderne demokratiet, der alle har like rettar som borgarar i staten. Det er indiviualismen som sår ideen om likeverd, og dermed om dei ukrenkelege rettane til mennesket. Demokratiet er ei forlenging av det, eit uttrykk for summen av individuelle rettar og ønske og ein metode for å løyse usemje. Samstundes er det sterke kollektive rørsler som kjempar fram og forsvarer desse rettane. Tilsynelatande paradoksalt, men snarare eit sterkt samspel mellom fridom og fellesskap.

Den demokratiske staten trer dermed fram som ein forsvarar av individet sine rettar og fridommar. Dei svenske historikarane Lars Trägårdh og Henrik Berggren har i boka Är svensken människa? argumentert for at svensk identitet, og den svenske velferdsstaten, er bygd på denne særlege kombinasjonen: «

«Vår tese i denne boka er at den svenske velferdsstaten på eit eineståande vis har gitt borgarane maksimal frigjering frå tradisjonelle fellesskapsband utan at ein med dette sette den grunnleggjande moralske ordninga i samfunnet på spel.»8 Velferdsstaten bygger på eit særleg nært band mellom stat og individ, som samstundes har frigjort menneska frå å vere avhengige av andre menneske og grupper. Norden utmerker seg med sine sterke individuelle sosiale og økonomiske rettar, rettar som i stor grad er universelle – altså like for alle. Dei nordiske landa har også eit verdisett som er meir individualistisk, antiautoritært og liberalt overfor ulike levesett og seksuelle preferansar enn dei fleste andre europeiske land.

Staten er sentral i å sikre desse verdiane og rettane. Trägårdh og Berggren kallar det «statsindiviualisme». Det er ein konstruksjon med sterke rettar for individet, beskytta av staten, ofte i opposisjon mot tradisjonelle autoritetar.

Kanskje kan dette sambandet mellom individuell fridom og staten best illustrerast gjennom barnevernet? På den eine sida bygger barnevernet på ein radikal individualisme. Barn er sjølvstendige, autonome individ som har eigne ukrenkelege rettar slik vaksne menneske også har. Mange av desse rettane er i dag del av FNs barnekonvensjon, og dermed universelle – men det same kan ein ikkje seie om korleis dei skal beskyttast. Norge bygde tidleg, i perioden etter andre verdskrigen, opp eit statleg barnevern. I dag er det blitt ein moden og viktig institusjon for å verne barn i Norge. Det er langt mindre vanleg i andre land. Ja, det er tvert imot sånn at barnevernet kan verke som ein framand og skremmande tanke for mange, eit statleg overgrep mot familien. Institusjonen barnevernet er eit uttrykk for den særskilte nordiske individualismen. Eit sterk vern om individet sine rettar, men forvalta og sett ut i livet av staten – ofte i strid med foreldra sine syn. Familiebanda betyr mindre, individet meir.

Det vi ikkje er

I eit europeisk perspektiv er denne statsindividualismen typisk nordisk. I eit globalt perspektiv er det Europa som har denne kombinasjonen av sterk stat og sterkt individ.

vårt Norge er snarare individualismens høgborg enn den siste sovjetstaten. Tenk gjennom det. Knapt nokon stad i verda er sjansen for å realisere seg sjølv, bestemme over sitt eige liv, større. Enkeltmennesket sine rettar overfor

1 Wollebæk, D (2016)

2 Til dømes Harari (2015), s. 136

3 Acemoglu & Robinson: (2013)

4 Fukuyama (2011) og Slagstad (1998)

6 Wollebæk, D. (2013)

7 Israel (2009)

8 Berggren & Trädgårdh (2015), s. 9

Uro_HOY


Les mer: Norge, Ny nordisk litteratur, Perspektiv
Foreldregenerasjonen har konstruert et system som sakte, men sikkert tømmer statskassa

Våkner ikke den oppvoksende generasjonen opp, vil det være lite annet enn gjeld igjen.

Close